Kazachstan – nowe polityczne realia

18 sierpnia odbyły się w Republice Kazachstanu przedterminowe wybory parlamentarne. Miałem możliwość przyglądać się ich przebiegowi będąc niezależnym międzynarodowym obserwatorem, przedstawicielem organizacji pozarządowych.
Dla mnie i zapewne dla społeczności międzynarodowej wybory te były niezwykle interesujące z dwóch powodów.
Po pierwsze społeczność międzynarodowa nie może być obojętna na procesy zachodzące w kraju położonym w kluczowym strategicznie regionie świata i dysponującym ogromnym potencjałem gospodarczym, a Kazachstan może poszczycić się wysokimi wskaźnikami wzrostu gospodarczego w ostatnich latach. W 2006 roku PKB wzrósł o 9%, inwestycje kapitałowe – o 25%, wartość produkcji przemysłowej – o 7%. Dziś PKB na głowę mieszkańca to niemal 7 tysięcy USD.
Po drugie Kazachstan wyprzedza o krok swoich sąsiadów w krajach WNP, jeśli chodzi o tempo przeprowadzania reform gospodarczych i politycznych. Przedterminowe wybory parlamentarne były w zasadzie okazją dla wielu, by wyrobić sobie pogląd nie tylko o przyszłości tego kraju, ale i całej przestrzeni postradzieckiej.

Otwierając szeroko możliwość bezpośredniej konfrontacji podejmowanych działań z rzeczywistością - wg. uzyskanych informacji - Kazachstan przyjął ponad 1100 obserwatorów z różnych krajów i organizacji takich jak: Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, Wspólnota Niepodległych Państw, czy Szanghajska Organizacja Współpracy. Polska dysponując bogatym doświadczeniem w budowaniu demokratycznego państwa wysłała również do Kazachstanu 22 obserwatorów reprezentujących różne organizacje.
Po pobycie, obserwacji przebiegu wyborów, zapoznaniu się z różnorodnymi programami i wielu rozmowach z przedstawicielami różnych partii mogę stwierdzić, że Kazachstan rozpoczął nowy etap politycznej modernizacji. Etap ten charakteryzuje się zwiększeniem roli Parlamentu i wzmocnieniem znaczenia partii politycznych w systemie rządzenia krajem. Zmiany te zostały zapoczątkowane reformą Konstytucji. Prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew zaproponował na ten czas optymalną metodę przekształcenia postradzieckiego ustroju z prezydenckiego na prezydencko-parlamentarny.
W nowej Konstytucji Kazachstanu zawarte zostały tak znaczące nowości w ustroju kraju jak skrócenie kadencji prezydenta z 7 do 5 lat i wydłużenie kadencji deputowanych do niższej izby Parlamentu z 4 do 5 lat. Wzmocniona została także ochrona praw obywatela w systemie sądowniczym. Sędziowie mianowani są przez Wysoką Radę Sądowniczą, w skład której wchodzą deputowani do Parlamentu, doświadczeni sędziowie i politycy. Skład Sądu Najwyższego wyznaczany jest przez Senat. Niezwykle istotnym krokiem stało się wprowadzenie zatwierdzania aresztowań przez sądy. Pojawiły się także sądy przysięgłych. Są to zapewne działania dla wzmocnienia niezależności władzy sądowniczej. Kierunek na rozwój instytucji obywatelskich jest niezwykle istotny z punktu widzenia interesów państwa, ponieważ to właśnie społeczeństwo obywatelskie stanowi ochronę przed korupcją i biurokracją.

Podjęte zostały także działania na rzecz unowocześnienia systemu politycznego tak, by był zgodny z wymogami współczesności. Oznacza to przejście od władzy prezydenckiej do nowego systemu partyjno-parlamentarnego. W wyborach partie polityczne - inaczej niż uprzednio - walczyły o miejsca w Mażylisie. Zwycięska partia sformułuje rząd i wyznaczy premiera . W ten sposób poprzez mechanizm partyjnego przedstawicielstwa zapewniony został większy udział społeczeństwa w rządzeniu krajem. Dla krajów obszaru postradzieckiego jest to już zasadniczo inny poziom kultury politycznej, sprzyjającej budowaniu trwałych społecznych instytucji oraz mechanizmów społecznych mogących funkcjonować bez problemów w przyszłości. Zgodnie z propozycją Prezydenta, w Kazachstanie znacząco zwiększyła się liczebność „ korpusu deputowanych”. Dzięki temu w Parlamencie reprezentowanych może być więcej partii politycznych oraz grup społecznych. Ze 107 deputowanych do Mażylisu 98 wybranych zostało z list partyjnych, a pozostałych 9 wybrało Zgromadzenie Narodów Kazachstanu. Zgromadzenie jest unikalnym organem doradczym gwarantującym odpowiednią reprezentację grup etnicznych, co jest niezwykle ważne dla stabilności takiego kraju jak Kazachstan. Przekazanie Zgromadzeniu prawa wyboru 9 deputowanych do Mażylisu to jedno z podejmowanych działań, których celem jest zagwarantowanie mniejszościom narodowych praw wyborczych, a także realizacja postanowień Konstytucji mówiących o mniejszościach narodowych oraz rekomendacji OBWE z Lund.

Zwiększenie liczby deputowanych do kazachskiego Parlamentu wynikło z wielu przyczyn . Najważniejszą z nich to zwiększenie uprawnień Parlamentu, co wymaga odpowiednich zasobów ludzkich. Jest to w pełni uzasadnione, jako że historyczne zmiany inicjowane przez głowę państwa w związku z przechodzeniem kraju od ustroju prezydenckiego do prezydencko-parlamentarnego prowadzą do przekazania wielu zadań Prezydenta w ręce Parlamentu. Chodzi tu między innymi o formowanie Rady Konstytucyjnej, Centralnej Komisji Wyborczej czy Komisji Kontroli Budżetowej. Równocześnie z reformą konstytucji Prezydent Republiki Kazachstanu zaproponował przejście od większościowego systemu wybierania deputowanych do Mażylisu do systemu proporcjonalnego (tzw. wybory według list partyjnych). Kampania wyborcza w Kazachstanie nie polegała na walce między poszczególnymi kandydatami reprezentującymi różne interesy polityczne a na otwartej konkurencji między programami różnych partii. Doświadczenia wielu państw (Szwecji, Austrii, Belgii i innych) pokazują, że system proporcjonalny zapewnia bardziej realną reprezentację w Parlamencie podziału wpływów partii politycznych w kraju, niż system większościowy. W 2007 r w kampanii wyborczej w Kazachstanie uczestniczyło siedem partii politycznych, które przedstawiły wyborcom rozmaite polityczne oferty i prezentowały programy dalszego rozwoju kraju. O miejsca w Mażylisie konkurowały Demokratyczna Partia Kazachstanu „Ak żoł”, Socjaldemokratyczna Partia Kazachstanu „Auył”, Komunistyczna Ludowa Partia Kazachstanu, partia „Nur-Otan”, Ogólnonarodowa Partia Socjaldemokratyczna, Partia Patriotów Kazachstanu oraz partia „Ruchanijat”.

18 sierpnia obywatele Kazachstanu dokonali wyboru. Głosowano w 9727 punktach wyborczych. Według opublikowanych wyników, na partię „Nur-Otan” zagłosowało 5 174 169 osób, czyli 88,05% wyborców. Inne partie nie zdołały przekroczyć siedmioprocentowego progu wyborczego. Według mojej oceny dołożono wszelkich starań, by wybory były transparentne, demokratyczne i adekwatne do podjętych międzynarodowych zobowiązań. Dzięki bliskiej współpracy z Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, wewnętrzne przepisy związane z przeprowadzeniem wyborów w pełni odpowiadają wysokim standardom OBWE.
Przyłączam się także do stwierdzenia że „budowanie demokracji to trudne i czasochłonne zadanie, i że naród Kazachstanu robi duże postępy” - wypowiedzianego przez Pana Davida Wilshire, szefa delegacji Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy obserwującej przebieg wyborów w Kazachstanie. Międzynarodowa misja obserwatorów z OBWE i Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy zwróciła uwagę na to, że „w kampanii kandydaci mieli więcej możliwości przekazywania swoich koncepcji wyborcom. Centralna Komisja Wyborcza pracowała w sposób transparentny i podjęła szereg decyzji regulujących proces wyborczy. Przeprowadziła też szeroką akcję edukacyjną wśród wyborców. Obserwatorzy spotkali się z odpowiednim poziomem współpracy ze strony władz” - podkreślono w raporcie misji. Te fakty osobiście mogę zaświadczyć na podstawie obserwacji w sztabach wyborczych i komisjach wyborczych w dniu wyborów i przy ustalaniu wyników.

Nie mam wątpliwości, że w ciągu kilku ostatnich lat w Kazachstanie dużo się zmieniło. Jest to teraz dynamicznie rozwijający się kraj, zamieszkały przez odpowiedzialnych politycznie obywateli, gotowych jednoczyć się w partiach politycznych. Czas dla przeprowadzenia reform politycznych wybrany został właściwie. I jeszcze jeden ważny fakt, w okresie postradzieckim wytworzyła się w Kazachstanie nowa klasa polityczna. To odpowiedzialni politycy, postrzegający swój kraj jako terytorium z ciągłością historyczną, gdzie żyć będą ich dzieci i wnuki. Dla ogólnonarodowej partii „Nur-Otan”, która wygrała zdecydowanie wybory, to szczególne wyzwanie, ta partia bowiem decydować będzie o wszystkim i odpowiadać za wszystko.
Potwierdza to także, że obywatele Kazachstanu wybrali partię zdolną utrzymać kierunek reform politycznych, które prowadzą do stworzenia nowego demokratycznego i stabilnego państwa.

Józef Bryll
Wiceprezes Stowarzyszenia
Współpracy Polska - Wschód
Wiceprezes Stowarzyszenia „Mój Kazachstan”